Nielegalny obrót dziełami sztuki jest złożonym i trudnym do zbadania obszarem działalności przestępczej na całym świecie. Jest to przy tym niezwykle dochodowe a przez to również atrakcyje źródło przychodu dla zorganizowanych grup przestępczych, a w niektórych przypadkach także stron konfliktów zbrojnych oraz organizacji terrorystycznych (Komisja Europejska, Trafficking in cultural goods).
Jednym z aspektów jego „atrakcyjności” jest – według Komisji Europejskiej – niskie ryzyko wykrycia. To wskazuje jak poważny jest to problem, z którym borykają się wszystkie kraje na świecie.
W odpowiedzi na to zjawisko od 2016 r. prowadzona jest w ramach unijnego mechanizmu EMPACT Operacja Pandora, która stanowi skoordynowane działanie państw na całym świecie (nie tylko państw członkowskich) przy operacyjnym wsparciu Europolu, INTERPOLu i WCO (World Customs Organization). W 2024 r. w wyniku tych działań doszło do 80 aresztowań oraz zabezpieczenia 37.727 przedmiotów, w tym zabytków archeologicznych, dzieł sztuki, monet i instrumentów muzycznych (źródło). Równolegle prowadzona jest również w tym zakresie Operacja Athena, która koordynowana jest przez INTERPOL i WCO.
Interpol prowadzi także bazę skradzionych dzieł sztuki, która jest jedyną tego typu międzynarodową bazą danych, gromadzącą oficjalne informacje policji o skradzionych i zaginionych dziełach sztuki (Stolen Works of Art Database), która stanowi element walki przeciwko rozprzestrzenianiu się nielegalnie nabytych dzieł kultury.
W codziennej rzeczywistości obrót dzieł kultury w ramach Unii Europejskiej, Polski oraz poza nimi, regulowany jest przez ustawy i rozporządzenia, które zapobiegać mają nielegalnemu obiegowi dzieł kultury między krajami.
Przywóz dzieła sztuki do Polski z kraju spoza Unii Europejskiej
Do transgranicznego przewozu dzieł sztuki zastosowanie mają przepisy z Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/880 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie wprowadzania i przywozu dóbr kultury (dalej: „Rozporządzenie 2019/880”) oraz polskiej ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r. (Dz.U. 2003 Nr 162, poz. 1568 t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1292) (dalej: „Ustawa o ochronie zabytków”).
Artykuł 108a Ustawy o ochronie zabytków reguluje odpowiedzialność karną za nielegalne wprowadzenie na obszar Polski dóbr kultury pochodzących z państw niebędących członkami UE, odwołując się przy tym bezpośrednio do Rozporządzenia 2019/880.
Zgodnie z tym artykułem wprowadzanie na teren Polski dobra kultury w rozumieniu Części A. Załącznika do Rozporządzenia 2019/880, które wyprowadzone zostało z terytorium państwa niebędącego członkiem Unii Europejskiej, w którym dobro kultury powstało lub zostało odkryte, z naruszeniem przepisów ustawowych lub wykonawczych tego państwa, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega wyłącznie grzywnie. W zakresie samego dobra kultury, sąd może orzec jego przepadek, nawet jeżeli nie stanowiło ono własności sprawy.
Przepis ten ogranicza odpowiedzialność za przywóz wyłącznie do dóbr kultury wskazanych w Części A. Załącznika do Rozporządzenia 2019/880. Przykładowo są to:
- elementy zabytków artystycznych lub historycznych, lub stanowisk archeologicznych, które zostały rozczłonkowane (ważne: Liturgiczne ikony i posągi, nawet wolnostojące, są uważane za należące do tej kategorii dóbr kultury);
- obrazy, malarstwo i rysunki wykonane wyłącznie ręcznie na dowolnym podłożu i przy użyciu dowolnych materiałów (z wyjątkiem wzorów przemysłowych i artykułów przemysłowych zdobionych ręcznie);
- stare książki, dokumenty i publikacje o szczególnym znaczeniu.
Jednocześnie, aby wwożący odpowiadał na podstawie tego przepisu, spełniona musi zostać druga przesłanka – dane dobro kultury wyprowadzone musiało zostać nielegalnie z państwa nienależącego do Unii Europejskiej. Zastosowanie zatem w tym zakresie mają regulacje kraju, z którego dane dobro jest wywożone.
Jeżeli dobro kultury zostało wywiezione bez naruszenia przepisów prawa tego kraju, Artykuł 108a Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami nie będzie miał zastosowania a wwożący nie będzie podlegał odpowiedzialności karnej na terytorium Polski.
Wywiezienie dzieła sztuki z Polski do kraju spoza Unii Europejskiej
Zagadnienie wywozu dzieł sztuki z Polski regulowane jest zarówno na poziomie krajowym, jak i Unii Europejskiej, przy czym przepisy krajowe mają zastosowanie w zakresie nieuregulowanym przepisami wspólnotowymi.
Konieczne jest rozróżnienie dwóch pojęć – zabytku i dobra kultury. Zabytek to pojęcie występujące w prawie krajowym zdefiniowana w art. 3 ust. 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Dobro kultury jest natomiast pojęciem wspólnotowym zdefiniowanym poprzez enumeratywne wymienienie kategorii tych dóbr w załączniku 1 do Rozporządzenia Rady (WE nr 116/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie wywozu dóbr kultury. Są to bardzo różne i szerokie kategorie od przedmiotów archeologicznych mających więcej niż 100 lat, które pochodzą z wykopalisk i odkryć lądowych lub podwodnych, po tapety ścienne i zabawki mające 50-100 lat.
Zarówno w przypadku przepisów krajowych, jak i wspólnotowych, obiekt oceniany jest pod kątem kryteriów dotyczących rodzaju, wieku i wartości. Niespełnienie jednej z wymaganych przesłanek, decyduje o braku konieczności uzyskania pozwolenia na wywóz. Jednakże weryfikację rozpocząć należy od zbadania przesłanek wspólnotowych. Jeżeli zgodnie z nimi obiekt nie stanowi dobra kultury, należy przystąpić do weryfikacji przesłanek krajowych. Może bowiem dojść do sytuacji, w której obiekt będzie stanowił zabytek, którego wywóz uzależniony jest od wydania pozwolenia. Art. 51 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami enumeratywnie wymienia kategorie zabytków, które wymagają pozwolenia na wywóz; przy czym ust. 4 wskazuje na zabytki, które w ogóle nie mogą być wywożone za granicę na stałe. Art. 59 tej ustawy wymienia natomiast zabytki, które nie będą wymagać uzyskania pozwolenia na wywóz.
Rzetelność oceny obiektu pod kątem wymogu pozyskania odpowiedniej zgody na wywóz jest konieczna dla każdego kto chce uniknąć potencjalnej odpowiedzialności karnej. Zgodnie bowiem z art. 109 ust.1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, wywóz zabytku za granicę bez właściwego pozwolenia, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Najlepszym i najskuteczniejszym sposobem na uniknięcie odpowiedzialności, jest zlecenie opinii w zakresie danego obiektu – jego oceny, wskazującej na czas powstania i wyceny. Ustawa nie precyzuje przy tym przez kogo konkretnie taka opinia może zostać wystawiona; wskazuje ogólnie na trzy podmioty:
- instytucję kultury wyspecjalizowaną w opiece nad zabytkami,
- rzeczoznawcę ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego,
- podmiot gospodarczy wyspecjalizowany w zakresie obrotu zabytkami na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, który nie jest w żaden sposób zdefiniowany, a więc może być to dom aukcyjny czy antykwariat.
Dokument taki jest nie tylko gwarantem spokoju dla osoby przewożącej ale również może być dowodem dla Straży Granicznej czy organu celnego potwierdzającym, że faktycznie dany obiekt nie wymaga urzędowego pozwolenia na wywóz. Zgodnie z art. 59 ust. 4 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami organy te, w przypadku jakichkolwiek wątpliwości, mogą poprosić o dokument, który potwierdza, że pozwolenie w jego zakresie nie jest wymagane. Ustawa wymienia różne dokumenty, które można przedstawić jako dowód, w tym fakturę zawierającą dane pozwalające na identyfikację przedmiotu, wystawioną przez podmiot gospodarczy wyspecjalizowany w zakresie obrotu zabytkami na terytorium Polski. Jednakże ustawodawca nie zawęża uprawnień organów do możliwości wymagania wyłącznie jednego z tych dokumentów. Organ może stwierdzić, że przedłożony dowód nie jest wystarczający i poprosić o inny. Opinia opisana powyżej daje zatem największą gwarancję, że organ uzna ją za dokument wyczerpujący to zagadnienie.
Case study klienta Kancelarii GKR Legal
Klient zgłosił się do nas ze sprawą zatrzymania ikony, która była przewożona przez granicę z Ukrainy do Polski. Ikona była w rodzinie Klienta od wielu lat i posiadała wyłącznie wartość sentymentalną. W związku z aktualną sytuacją w Ukrainie Klient nie był pewien, czy na przestrzeni najbliższych lat będzie miał możliwość podróży do kraju. Kierując się tą myślą oraz chęcią uchronienia ikony przed ewentualnym zniszczeniem w rosyjskim bombardowaniu, Klient ikonę spakował z innymi pamiątkami rodzinnymi.
Na granicy podczas inspekcji celnej Klient poproszony został o złożenie wyjaśnień w zakresie przewożonej ikony. Pomimo twierdzenia, że ikona jest wyłącznie pamiątką rodzinną i nie posiada żadnej wartości prócz tej sentymentalnej, doszło do zatrzymania ikony a Klienta przesłuchano w charakterze podejrzanego o popełnienie czynu z art. 108a ust. 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
Ikona klientki uznana została za dobro kultury wypełniające przesłanki z art. 108a ust. 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Zgodnie z argumentacja przedstawiona przez Urząd Celny, ikona uznana miała zostać za ww. dobro wyłącznie ze względu na spełnienie przez ikonę ogólnej definicji „dobra kultury” zawartej w Rozporządzeniu 2019/880. Dobro kultury wobec art. 2 ust. 1 Rozporządzenia 2019/880 oznacza każdy przedmiot, który ma znaczenie dla archeologii, prehistorii, historii, literatury, sztuki lub nauki, wymieniony w załączniku.
Zgodnie z wstępną oceną ikony Klienta w dniu jej zatrzymania, wartość materialna oszacowana została na 4000 zł. Biegły z zakresu historii sztuki powołany w sprawie, wycenił wartość rynkową ikony na 800 zł i określił ikonę jako tzw. „ikonę domową”, która nie należy do wyjątkowych, gdyż przedmioty kultu religijnego tego typu występują dość licznie w handlu antykwarycznym.
Pomimo to biegły wskazał na wypełnienie przez ikonę definicji zabytku z ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz dobra kultury, którego wywóz za granicę wymaga pozwolenia na wywóz z terytorium Ukrainy wobec art. 15 ukraińskiej ustawy o wywozie, przywozie i zwrocie dóbr kultury.
W wyniku skutecznego wykazania przez prawników kancelarii GKR Legal nieposzlakowanej opinii Klienta oraz braku jakiegokolwiek zamiaru naruszenia prawa w związku z przywozem pamiątki rodzinnej, postępowanie zostało przez Prokuraturę umorzone z uwagi na znikomą społeczną szkodliwość czynu zabronionego. Takie korzystne dla Klienta rozstrzygnięcie nie jest jednak gwarantowane w innych analogicznych przypadkach jakie mogą wystąpić w związku z transgranicznym przemieszczaniem dóbr kultury.
Podsumowanie
Opisany przypadek naszego Klienta obrazuje problematykę przewozu obiektów spoza Unii Europejskiej. Jest ona o tyle złożona, że wymaga od przewożącego (wwożącego jak i wywożącego) wnikliwej oceny danego obiektu pod kątem kwalifikacji go jako określonego dobra kultury/zabytku. Wymagana jest przy tym nie tylko wiedza i samodzielna ocena obiektu, a również posiadanie wiarygodnego dowodu, który uzasadni i potwierdzi tę ocenę.
Przypadek naszego Klienta obrazuje również trudność weryfikacji przewożonych obiektów, którą skutecznie dokonać mogą wyłącznie eksperci w tym zakresie wyspecjalizowani. Różnorodność obiektów, które objęte są omówionymi powyżej regulacjami, a tym samym, które muszą być poddane weryfikacji nie pozwala na to, by organy celne mogły być skutecznie wyszkolone w każdym aspekcie. Dlatego by zapobiegać ewentualnym problemom na granicy, kluczowe jest zadbanie o pewność legalnego przewozu obiektu i skorzystanie z pomocy specjalistów.
Autorzy:
Rafał Roszkowski – Adwokat/Partner
Alicja Maciążka
