Beneficjenci dotacji unijnych często zakładają, że skoro podstawą finansowania jest umowa o dofinansowanie, ewentualny spór dotyczący zwrotu środków powinien być rozpoznawany przez sąd cywilny. Najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego pokazuje, że takie podejście może prowadzić do poważnego błędu procesowego i konsekwencji finansowych.
W wyroku z 22 stycznia 2026 r. (II CSKP 625/24) Sąd Najwyższy potwierdził, że po wydaniu decyzji administracyjnej dotyczącej zwrotu, powództwo o ustalenie, że obowiązek zwrotu dofinansowania wygasł, jest niedopuszczalne.
Stan faktyczny – zwrot ponad 6,9 mln zł dotacji
Spółka jawna będąca beneficjentem Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka otrzymała ponad 6,9 mln zł dofinansowania na wdrożenie innowacyjnej technologii produkcji okien i drzwi.
Umowa o dofinansowanie przewidywała m.in. obowiązek:
- utrzymania trwałości projektu przez określony czas,
- realizacji inwestycji zgodnie z harmonogramem,
- niepoddawania projektu istotnym modyfikacjom,
- poddawania się kontrolom instytucji finansującej.
W okresie trwałości projektu spółka zawiesiła działalność gospodarczą. W trakcie kontroli instytucja finansująca uznała, że doszło do naruszenia warunków dofinansowania oraz nieutrzymania celów projektu.
W konsekwencji:
- wezwano spółkę do zwrotu środków,
- następnie wydano decyzję administracyjną określającą kwotę podlegającą zwrotowi.
Spółka próbowała zakwestionować obowiązek zwrotu przed sądem cywilnym, wnosząc pozew o ustalenie wygaśnięcia tego obowiązku.
Dlaczego sąd cywilny odrzucił pozew?
Sądy obu instancji uznały, że droga sądowa jest niedopuszczalna, a Sąd Najwyższy podzielił to stanowisko.
Kluczowe znaczenie miało to, że procedura odzyskiwania środków unijnych została szczegółowo uregulowana w ustawie o finansach publicznych.
Zgodnie z tymi przepisami:
- organ najpierw wzywa beneficjenta do zwrotu środków,
- po bezskutecznym upływie terminu wydaje decyzję administracyjną,
- beneficjent może korzystać ze środków odwoławczych w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym.
Sąd Najwyższy podkreślił, że po wydaniu decyzji administracyjnej spór dotyczący obowiązku zwrotu dotacji powinien być rozpoznawany wyłącznie w trybie administracyjnym.
Umowa o dofinansowanie nie przesądza o drodze cywilnej
W praktyce przedsiębiorcy często argumentują, że skoro relacja z instytucją finansującą opiera się na umowie, sprawa ma charakter cywilnoprawny.
Sąd Najwyższy nie podzielił tego stanowiska.
W uzasadnieniu wskazano, że:
- środki z dotacji unijnych mają charakter środków publicznych,
- obowiązek ich zwrotu wynika bezpośrednio z ustawy o finansach publicznych,
- postanowienia umowy nie zmieniają publicznoprawnego charakteru procedury odzyskiwania środków.
Oznacza to, że nawet jeśli obowiązki beneficjenta zostały opisane w umowie, to po wszczęciu procedury administracyjnej właściwa pozostaje droga administracyjna.
Co to oznacza dla beneficjentów dotacji?
Orzeczenie ma istotne znaczenie praktyczne dla przedsiębiorców korzystających z funduszy unijnych.
W przypadku zakwestionowania prawidłowości realizacji projektu kluczowe jest szybkie podjęcie działań już na etapie:
- kontroli projektu,
- wezwania do zwrotu środków,
- postępowania administracyjnego.
Błędne skierowanie sprawy do sądu cywilnego może prowadzić do:
- odrzucenia pozwu,
- utraty czasu,
- dalszego naliczania odsetek,
- równoległego prowadzenia postępowania administracyjnego.
Z naszej praktyki wynika, że beneficjenci dotacji nie są pozbawieni realnych możliwości obrony. W wielu przypadkach możliwe jest skuteczne kwestionowanie decyzji instytucji finansujących przed sądami administracyjnymi, zarówno w zakresie samego stwierdzenia nieprawidłowości, jak i wysokości żądanej kwoty zwrotu.
Jak wygląda właściwa ścieżka obrony?
W sytuacji wydania decyzji nakazującej zwrot dotacji beneficjent powinien:
- wnieść odwołanie w postępowaniu administracyjnym,
- w razie potrzeby zaskarżyć decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego,
- następnie rozważyć skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne staje się w takich sprawach podstawowym instrumentem ochrony praw beneficjenta.
Wnioski
Wyrok Sądu Najwyższego potwierdza, że spory dotyczące zwrotu dotacji mają charakter administracyjnoprawny. Nawet jeśli źródłem finansowania jest umowa o dofinansowanie, po wydaniu decyzji administracyjnej droga cywilna może okazać się zamknięta.
Radca prawny / Partner
